Najbardziej jadowity pająk na świecie – opis, występowanie, zagrożenie

Za najbardziej jadowitego pająka na świecie uznaje się wałęsaka brazylijskiego (Phoneutria), którego jad wykazuje silne działanie neurotoksyczne. W praktyce to samce atraksa australijskiego (Atrax robustus) bywają jednak wskazywane jako groźniejsze dla człowieka. Różnica wynika z przyjętej definicji toksyczności oraz reakcji organizmu ludzkiego na poszczególne toksyny. W dalszej części artykułu znajdziesz opisy wyglądu, zasięgu występowania i realnego zagrożenia ze strony tych pajęczaków.

Jaki pająk jest uznawany za najbardziej jadowitego?

W 2007 roku rodzaj Phoneutria trafił do Księgi Rekordów Guinnessa jako najbardziej jadowity pająk świata. W testach na myszach ilość jadu Phoneutria nigriventer potrzebna do zabicia 20-gramowego zwierzęcia wynosi zaledwie 6 μg po podaniu dożylnym i 134 μg po podaniu podskórnym. Dla porównania u czarnej wdowy wartości te sięgają odpowiednio 110 μg i 200 μg.

Tytuł z Księgi Rekordów Guinnessa opierał się na toksyczności ogólnej, ale późniejsza zmiana definicji na toksyczność dla człowieka sprawiła, że bywa on przypisywany samcom atraksa australijskiego. To właśnie ich neurotoksyna wywołuje u ludzi najcięższe, szybko postępujące objawy. Dlatego w publikacjach toksynologicznych często rozróżnia się najbardziej jadowitego pająka od najbardziej niebezpiecznego dla człowieka.

Jak rozpoznać wałęsaka brazylijskiego i gdzie występuje?

Wałęsak brazylijski to potoczna nazwa pająków z rodzaju Phoneutria. Rodzaj ten wprowadził w 1833 roku Maximilian Perty, a jego nazwa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego morderczynię. Zaliczanych jest do niego dziewięć opisanych gatunków z rodziny Ctenidae.

Zasięg rodzaju obejmuje tropikalną część Ameryki Południowej i Centralnej – od Kostaryki przez wschodnie Andy po północną Argentynę. Pająki te notowano też w Kolumbii, Wenezueli, Peru, Boliwii, Brazylii, Paragwaju, a zawleczone okazy pojawiały się w Urugwaju i Chile. W Amazonii żyją między innymi Phoneutria fera, Phoneutria boliviensis i Phoneutria reidyi.

Wygląd i zachowanie

Dorosłe osobniki osiągają od 17 do 48 mm długości ciała, a rozpiętość odnóży może dochodzić do 18 cm. Są mocno owłosione, mają brązowy karapaks z czarnymi liniami po bokach oraz jasnobrązowy odwłok z kropkami ułożonymi w dwa podłużne rzędy. Samce są mniejsze i smuklejsze od masywniejszych samic.

Pająki te nie budują sieci łownych. Prowadzą nocny tryb życia i aktywnie polują na owady oraz drobne kręgowce. W razie zagrożenia przyjmują charakterystyczną postawę obronną – unoszą ciało i dwie początkowe pary odnóży, poruszając się na boki. Taka reakcja jest ważnym sygnałem ostrzegawczym.

Jad i objawy ukąszenia

Jad wałęsaka brazylijskiego zawiera silne neurotoksyny, które u naczelnych działają około 10-krotnie silniej niż u myszy. Substancje te zaburzają pracę kanałów jonowych i receptorów chemicznych w układzie nerwowo-mięśniowym. Ukąszenie jest bardzo bolesne i szybko prowadzi do objawów ogólnoustrojowych.

W składzie jadu znajduje się również toksyna Tx2-6, która zwiększa przepływ krwi przez tlenek azotu i wywołuje długotrwały, bolesny wzwód. Z tego powodu prowadzone są badania nad jej wykorzystaniem w leczeniu zaburzeń erekcji.

Ukąszenie wywołuje gwałtowną reakcję organizmu, która obejmuje między innymi:

• bardzo silny, piekący ból w miejscu wkłucia,
• intensywne pocenie się i zimne poty,
• ślinotok oraz łzawienie,
• zaburzenia rytmu serca z ryzykiem zatrzymania krążenia,
• porażenie nerwowe w postaci wiotkiej lub spastycznej,
• skoki ciśnienia tętniczego,
• zawroty głowy i niewyraźne widzenie,
• u mężczyzn długotrwały i bolesny wzwód.

W przypadku ukąszenia wałęsaka brazylijskiego należy jak najszybciej podać surowicę neutralizującą jad.

W Polsce cały rodzaj Phoneutria znajduje się na liście zwierząt niebezpiecznych w kategorii I. Hodowla domowa jest zakazana i może odbywać się jedynie w ogrodach zoologicznych oraz placówkach naukowych. Jedyny udokumentowany przypadek znalezienia tego pająka w naszym kraju dotyczył 2014 roku w Miliczu, gdzie w partii bananów z Kolumbii odkryto samicę Phoneutria boliviensis z kokonem jajowym.

Dlaczego atraks australijski bywa nazywany najgroźniejszym pająkiem?

Atraks australijski, dawniej zwany też ptasznikiem australijskim lub podkopnikiem, to gatunek Atrax robustus. Jego jad zawiera δ-heksatoksynę, peptyd zbudowany z 42 aminokwasów. Substancja ta opóźnia inaktywację bramkowanych napięciem kanałów sodowych, co prowadzi do masowego uwalniania neuroprzekaźników.

Samce są znacznie groźniejsze dla człowieka niż samice. To one produkują pełną neurotoksynę, podczas gdy jad samic nie wywołuje zwykle tak ciężkich objawów. Pająk przed atakiem staje na tylnych odnóżach i pokazuje kły długości około 2 cm, którymi potrafi przebić ludzki paznokieć.

Naturalny zasięg tego gatunku obejmuje obszary leśne i podmiejskie od Sydney po Newcastle na północy oraz Góry Błękitne na zachodzie. Długość ciała wynosi zwykle od 1 do 5 cm, ale zdarzają się wyjątkowo duże osobniki. Największy znany samiec Hercules mierzył 7,9 cm, a największa samica Megaspider osiągnęła 8 cm.

Od czasu wprowadzenia antytoksyny po 1979 roku w Australii nie odnotowano żadnego śmiertelnego ukąszenia atraksa.

Do 1979 roku ukąszenia pająków w Australii spowodowały co najmniej 26 zgonów. Obecnie program pozyskiwania jadu prowadzony w Australian Reptile Park umożliwia produkcję antytoksyny. Emma Teni, opiekunka pająków w tym ośrodku, zwraca uwagę, że duże samce są bardzo cenne dla ratującego życie programu. Dodatkowo atraks potrafi przetrwać do 30 godzin pod wodą dzięki pęcherzykom powietrza zatrzymywanym przy włoskach na odwłoku.

Inne jadowite pająki, które warto znać

Poza dwoma opisanymi wyżej gatunkami na świecie żyje kilka innych pajęczaków o silnym jadzie. Poniższa tabela zestawia ich najważniejsze cechy, zasięg występowania i rodzaj zagrożenia.

W tabeli nie uwzględniono pająka hobo, który w północno-zachodnich Stanach Zjednoczonych bywa łączony z bólami głowy, nudnościami i wymiotami, ale jego realne niebezpieczeństwo jest dziś oceniane niżej.

Czarna wdowa i brązowa wdowa

Czarna wdowa ma czarny korpus z czerwonym znakiem w kształcie klepsydry na odwłoku. Jad tego pająka, zawierający latrotoksynę, działa na układ nerwowy i wywołuje silne skurcze mięśni. Ukąszenia zdarzają się rzadko, bo samica zwykle wybiera ucieczkę.

Brązowa wdowa (Latrodectus geometricus) jest gatunkiem inwazyjnym o jadzie dwukrotnie silniejszym od jadu czarnej wdowy. Potrafi być agresywniejsza i wypiera swoje ciemniejsze kuzynki z zajmowanych siedlisk. Mimo to zgony po jej ukąszeniu należą do rzadkości.

Pustelnik brunatny

Pustelnik brunatny (Loxosceles reclusa) występuje głównie w Ameryce Północnej, ale zawlekano go także do Europy. Na grzbiecie ma ciemny znak przypominający skrzypce. Jego jad ma charakter cytotoksyczny i prowadzi do obumierania tkanek wokół miejsca ukąszenia.

Rany martwicze goją się czasem miesiącami, a w skrajnych przypadkach konieczna bywa amputacja fragmentu kończyny. W 2023 roku w Michigan u 45-letniego mężczyzny po ukąszeniu tego pająka wystąpiła nawracająca zakrzepica żył głębokich, co wymagało leczenia zabiegowego.

W 2019 roku ugryzienie pustelnika brunatnego odnotowano również w Polsce, u kobiety kupującej banany. Pacjentka trafiła do szpitala w bardzo ciężkim stanie z posocznicą i sepsą. Takie przypadki są wyjątkowe, ale pokazują skalę możliwych powikłań.

Pająk czerwonogrzbiety i ptasznik goliat

Pająk czerwonogrzbiety zamieszkuje Australię i chętnie zakłada gniazda w pobliżu domów. Jego neurotoksyna powoduje silny ból, przyspieszone bicie serca i obrzęk węzłów chłonnych. Rocznie notuje się tam nawet 250 ukąszeń, ale od 1956 roku nie zanotowano zgonu.

Ptasznik goliat (Theraphosa blondi) to jeden z największych pająków świata. Waży do 250 g, a rozpiętość jego odnóży sięga około 30 cm. Choć jego kły mają 2,5 cm długości, jad dla człowieka zwykle nie jest śmiertelny – powoduje głównie ból, nudności i gorączkę. Pająk ten broni się też, wyczesując z odwłoka parzące włoski.

W Indiach i Sri Lance występują też ptaszniki z rodzaju Poecilotheria, na przykład Poecilotheria regalis, których jad wywołuje intensywny ból, obrzęk i skurcze mięśni.

Jak unikać ukąszeń i reagować po kontakcie z pająkiem?

Większość pająków, w tym gatunki jadowite, atakuje wyłącznie w samoobronie. W Polsce żyje ponad 820 gatunków jadowitych pająków, ale żaden z nich nie stanowi śmiertelnego zagrożenia dla zdrowego dorosłego człowieka. Do często spotykanych należą krzyżak ogrodowy, kątnik domowy, tygrzyk paskowany czy zyzuś tłuścioch.

Nieco silniejszy jad ma kolczak zbrojny, którego ukąszenie bywa bolesne i może wywołać dreszcze oraz stan zapalny. Sieciarz jaskiniowy i bagnik nadwodny również potrafią ukąsić, ale objawy mają zwykle charakter miejscowy. Największe ryzyko wiąże się nie z rodzimymi gatunkami, lecz z egzotycznymi pająkami zawlekanymi z transportem owoców.

Aby ograniczyć ryzyko przypadkowego kontaktu z pająkami, warto stosować kilka zasad:

• przed założeniem ubrań lub butów przechowywanych w piwnicach i garażach sprawdź ich wnętrze,
• regularnie odkurzaj pomieszczenia i usuwaj pajęczyny,
• zamykaj okna i drzwi po zmroku, zwłaszcza w sezonie letnim,
• montuj moskitiery w oknach i drzwiach balkonowych,
• nie dotykaj pająków gołymi rękami, nawet jeśli wydają się niegroźne.

Po ukąszeniu przez pająka o nieznanym pochodzeniu należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem, zwłaszcza gdy pojawiają się silny ból, obrzęk, nudności, zawroty głowy albo zaburzenia oddychania. W przypadku gatunków egzotycznych ważne jest jak najszybsze podanie odpowiedniej antytoksyny lub surowicy. Unieruchomienie kończyny i zachowanie spokoju mogą spowolnić rozprzestrzenianie się jadu.